1. اطلاعات ما نشان میدهد که شما عضو انجمن نیستید، لطفا برای استفاده کامل از انجمن ثبت نام کنید یا وارد انجمن شوید.
  2. 1- لطفا اول ایمیل تان .www نگذارید !
    2-بعد از ثبت نام,ایمیلی برای شما ارسال خواهد شد, که باید بر روی لینک داده شده کلیک نمایید تا اکانت شما فعال شود.

گنبد

شروع موضوع توسط ana ‏Sep 13, 2011 در انجمن انجمن معماری

  1. ana
    آفلاین

    ana مدیر بخش معماری+هنر هیات مدیره مدیر کل انجمن

    تاریخ عضویت:
    ‏Dec 26, 2010
    ارسال ها:
    1,869
    تشکر شده:
    95
    امتیاز:
    48
    جنسیت:
    زن
    شغل :
    معمار
    محل سکونت:
    تآ اوکـــــه
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد در دوران اشکانیان[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]متاسفانه از معماری دوران اشکانی که در واقع پوشش سغ آغاز می شود در داخل ایران نمونه ای بجای نمانده است. در خارج از محدوده ایران کنونی به یکی دو نمونه از پوشش گنبد بر می خوریم که یکی الحضر است و دیگری کاخ آشور است.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد در دوران ساسانیان[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]در دوران ساسانی گنبدسازی آنچنان رواج می گیرد و تکامل می یابد که از آن پس تا امروز پوشش گنبدی از نظر ساخت به صورت الگو و دستور العمل کلی مورد بهره برداری قرار می گیرد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]دقیق ریاضی در شکل بندی و ساختمان و با کاربست شیوه های صحیح صورت می گیرد که در همه انواع، گنبدها بدون احتیاج به گاه بست و کالبد و قالب در برابر همه نیروهای فشاری و رانشی به خوبی مقاومت می کنند، گرچه در گوشه سازی ها از اوایل دوران اسلامی تاکنون تحولاتی چند صورت گرفته است اما روش گنبدسازی در ایران همواره ویژگی اجرائی و فرهنگی خاص خود را دنبال کرده است. آنچه قابل ذکر است آنکه این ویژگی چه در شکل چه در اجرا (نداشتن قالب) آن را با گنبدهای مشرق زمین همواره متفاوت می کند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]تعریف هندسی گنبد: گنبد مکان هندسی نقاطی است که از دوران چِفدی مشخص حول یک محور قائم به وجود می آید.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد در زبان معماری: گنبد پوششی است که بر روی زمینه ای گرد برپا شود.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif] [/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif] [/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]بنا بر تقسیم بندی استاد پیرنیا، گنبد نیز از لحاظ فرم به چهار گروه تقسیم می شود:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]1. گنبد نار:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]این نوع گنبد، رایج ترین نوع گنبد در ایران است. فرم این نوع گنبد، کروی است و پوشش اصلی سقف اکثر مساجد مهم ایران نظیر مسجد جمعه، مسجد امام و مسجد الله وردی خان در اصفهان و مسجد جامع یزد و مسجد و مدرسه آقا در کاشان می باشد. گنبد این مساجد به صورت دو پوسته است، یعنی در واقع دو گنبد بر روی هم اجرا شده است .[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]در گنبد های دوپوسته، پوسته زیرین معمولاً باربر و پوسته رویین جهت نماسازی و همچنین مقابله با عوامل جوی است. یکی از دلایل دو پوسته زدن گنبد، به لحاظ توجه به مقیاس ساختمان و مقیاس شهر است؛ از آنجایی که گنبد های بزرگ و بلند، نشانه اهمیت ساختمان می باشند و همچنین این گنبد ها باید با مقیاس شهر تطبیق کنند و ترجیحاً از قسمت های مختلف شهر دیده شوند، لذا سعی می شود که گنبد فوقانی را بلند و مرتفع احداث کنند؛ ولی برای اینکه مقیاس تالار زیر گنبد زیاد ناهمگون نباشد و مانند تونلی عمودی به نظر نیاید، پوسته زیرین در ارتفاع کمتری اجرا می شود.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]دلیل دیگر این که، از ضخامت گنبد زیرین که باربر است، هرچه به نوک گنبد نزدیک می شود کاسته می گردد تا وزن گنبد، کمتر شود؛ به همین دلیل، روی گنبد به صورت پله ای در می آید، مانند گنبد یخچال ها و برای پوشاندن این ناهمواری، گنبد دوم زده می شود.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]البته گنبد دو پوسته از لحاظ کاهش تبادل حرارتی بین داخل و خارج بنا، از گنبد یک پوسته، عملکرد بهتری دارد؛ زیرا هوای نسبتاً راکد بین دو پوسته، مانند یک عایق از تبادل حرارت جلوگیری می کند؛ ولی باید توجه داشت که هیچ فضای حبسی ای در ساختمان نباید وجود داشته باشد؛ زیرا به علت وجود رطوبت در هوا و معیان رطوبت در شب هنگام و یا مواقع سرد، و تبدیل آن به آب، باعث خراب شدن مصالح از داخل این فضا می شود بنابراین هوای بین دو پوسته همیشه باید تهویه شود.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]2. گنبد رک:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]نوع دوم گنبد ها، گنبد رک است که به صورت هرمی و یا مخروطی است و غالباً بر روی یک پایه استوانه ای و یا منشوری قرار می گیرد. معروفترین این نوع، گنبد قابوس در شهری به همین نام در استان مازندران است که آرامگاه شمس المعالی، قابوس بن وشمگیر آل زیار است و از بهترین نمونه های معماری قرن چهارم هجری قمری محسوب می شود. از این نوع گنبد، جهت مقابر سلاطین و امرای دوره سلجوقی نیز بسیار استفاده شده است.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد رک در کرانه دریای خزر بسیار مورد استفاده قرار گرفته و می توان بیان نمود که در این کرانه، بیش از سایر مناطق ایران گنبد رک وجود دارد. دلیل آن اولاً به این خاطر است که این گنبد از لحاظ اقلیمی، بهتر از گنبد ها نار برای این منطقه است؛ زیرا نزولات جوی را سریعتر و بهتر از گنبد نار از ساختمان دور می کند و در ثانی شباهت زیادی به بام های شیبدار اهالی منطقه دارد. در این کناره، این نوع گنبد را با خرپای چوبی و پوشش کاشی، سفال و یا تخته لت احداث می کنند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]اگر مصالح گنبد رک آجری باشد، غالباً گنبد را دوپوسته اجرا می کنند تا مقیاس زیر گنبد، متناسب باشد و از لحاظ سازه ای نیز از استحکام بیشتری برخوردار باشد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]3. گنبد خرپشته:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]نوع سوم گنبد ها، گنبد خر پشته است که مانند گنبد رک، هرمی است منتهی سطوح جانبی هرم در این نوع گنبد، با هم برابر نیستند. مثال خوب آن، گنبد مشهد میر بزرگ در آمل است که مربوط به دوره شاه عباس اول صفوی می باشد.

    [/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]4. گنبد اورچین:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد اورچین شبیه گنبد رک، مخروطی است ولی روی آن پلکانی می باشد. این گنبد به نام های گنبد پلکانی و یا مضرس و در انگلیسی به نام «Pineapple Dome» یا گنبد آناناس خوانده می شود. نگارنده شبیه این گنبد را در هیچ مکانی و هیچ کتابی بجز در ایران و عراق ندیده است. در ایران نیز فقط محدود به جنوب غربی کشور است که تعداد آنها زیاد نیست و لذا منحصر به فرد می باشند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]معروفترین این نوع گنبد، متعلق به مقبره دانیال نبی در شوش است. از دیگر ابنیه ای که دارای گنبد اورچین هستند، می توان از مقبره حضرت سربند و بقعه یعقوب لیث در دزفول، امامزاده عبد الله در شوشتر، امامزاده جعفر در بروجرد، امامزاده میر محمد در جزیره خارک، بقعه صلاح الدین محمد در آبدانان از استان ایلام و همچنین گنبد سلطان زبیده و مزار شیخ عمر سهروردی در بغداد نام برد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]* البته لازم به ذکر است که این نوع تقسیم بندی از نظر استاد پیرنیا می باشد اما برخی کارشناسان گنبدها را به دودسته تقسیم می کنند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]1- نار: دارای فرم کروی یا منحنی هستند[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]2- رک: شبیه به مخروط یا هرم هستند که این نوع خود به سه دسته تقسیم می شوند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]الف) گنبدهای هرمی: مانند گنبد ابولولو در کاشان[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]ب) گنبد های مخروطی: مانند گنبد میل رادکان[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]ج) گنبدهای اورچین: مانند گنبد مقبره دانیال نبی [/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]تقسیم بندی اجزای گنبد[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبد از سه قسمت تشکیل شده است:

    ۱ـ گنبد خانه یعنی زمینه گنبد
    ۲ـ بَشن هیکل یعنی قسمتی که روی زمینه ته رنگ به صورت مکعب بالا می آید و یک یا دو طرف آن باز است (در گنبدهای قبل از اسلام هر چهار طرف به دهانه های باز منتهی می شد).
    ۳ـ چپیره جمع شده[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]از آنجائی که در معماری ایرانی به ندرت به ته رنگ گرد بر می خوریم و معمولاً قسمت انتهائی بشن به شکل، مربع و گاهی مستطیل است با چپیره کردن آن را تبدیل به دایره می کنند بعد گنبد روی آن سوار می شود. به همین دلیل مرحله چپیره شدن در گنبدسازی شایان توجه است زیرا امکان داشتن زمینه گرد است که اجرای نهایی پوشش گنبد را میسر می سازد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif].معمولاً در نقشه هائی که پوشش به صورت گنبد طراحی می شود زمینه را به شکل مربع در نظر می گیرند تا به سادگی بتوان آن را تبدیل به ۸ و ۱۶ و ۳۲ و بالاخره دایره کرد .[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]چپیره سازی در گنبد به دو بخش عمده تقسیم می شود:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گوشه سازی گوشه بندی
    شکنجچین و چروک[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گوشه سازی:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گوشه سازی یا گوشه بندی یعنی ساختن و تبدیل کردن شکل چهار گوشه بشن به هشت گوشه و به ترتیب ۱۶ و ۳۲ و ۶۴ گوشه و بالاخره دایره و با تبدیل کردن شکل مستطیل نزدیک به مربع به ۶ و ۱۲ گوشه و بالاخره بیضی است. در حالت اخیر مستطیل بشن باید نسبت اندازه های اضلاعش طوری باشد که به راحتی قابل تبدیل به شش گوشه شود مثلاً نسبت ۴ و ۴/۳ قابل تقسیم است. البته با استفاده از کاربندی انواع زمینه های مرسوم در معماری ایرانی را می توان به نحو مطلوب تبدیل به دایره کرد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گوشه سازی خود شامل دو بخش است :

    ۱ - اسکنج یا سِکُنج
    ۲ - ترمبه یعنی جمع شده[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]1- اسکنج[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]اسکنج متشکل از دو طاق اریب است که همدیگر را در یک نقطه قطع کرده باشند.
    شیوه زدن طاق ممکن است بصور مختلف رومی، ضربی، چپیله (لاپوش و تیغه ای ( باشد در هر حال تقاطع دو طاق این نوع گوشه سازی را به وجود می آورد. ذکر این نکته ضروری است که بارهای وارد بر گنبد به این گوشه ها منتقل نمی شود. به همین دلیل هم، نوع اجرای گوشه سازی تأثیری در چگونگی افزیر گنبد ندارد[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]2- ترمبه = سرمبه = سلمبه[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]نوع دوم گوشه سازی به صورت ترمبه است در هیچ یک از لغت نامه های ایرانی به کلمه ترمبه بر نمی خوریم. لغتی به صورت ترکیب طاق و طرمب آمده است که معنای آن را پشت هم اندازی و طاق روی طاق سوار کردن نوشته اند حال آنکه خود لغت ترمبه به معنی، یک چیز جمع شده، عمده، پیش آمده، تریده (به طرف جلو سریده شده) است. در واقع ترمبه همان معنی اسکنج را دارد که کنج پیش آمده باشد.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]ترمبه بر عکس سکنج به چهار طریقه پوشش می شود: یک گوشه سازی با چوب به شکل جلو آمده که حالت خاص و استثنائی ترمبه تلقی می شود. و سه طریق دیگر به شکل سغ یعنی پوشش منحنی شکل است که شامل فرم های زیر می شود :[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]۱ـ فیلپوش
    ۲ـ ترمبه پتگین = پتکین
    ۳ـ ترمبه پتگونه یا پتکانه (پتکانه صحیح تر است)[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبدهای دوپوسته میان تهی:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]در این وضعیت آهیانه و خود تا ناحیه شکرگاه یعنی زاویه ۵/۲۲ درجه نسبت به سطح افقی کاملاً به هم پیوسته اند و از این قسمت به بعد دوپوسته تدریجاً از هم فاصله می گیرند و جدا از هم کار می کنند. اما در کرمان اکثراً بین دوپوسته صندوقه شده است . برای صندوقه کردن چهار تا آجر را به صورت عمودی کنار هم می گذارند و روی آن ها با آجر دیگری می پوشانند این صندوقه ها را در چند جا بین خود و آهیانه ایجاد می کنند. در این حالت گنبد از لحاظ افزیر مثل گنبد دوپوسته پیوسته است فقط سبک تر اجرا شده است. در واقع فضاهای خالی بین صندوقه ها از بار اضافه گنبد می کاهد . گنبدهای دوپوسته كاملا از هم گسسته یا گسیخت :در چنین ترکیبی خود و آهیانه کاملاً از هم جدا هستند .[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]آهیانه:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]آهیانه در لغت به معنی جمجمه است و در معماری به پوسته داخلی گنبد اطلاق می شود. چفدهائی که برای این پوسته در نظر گرفته می شود معمولاً بیضی هستند. در اصطلاحی عامیانه تر می گویند که آهیانه نباید از نصف تخم مرغ کوتاهتر باشد معهذا گاهی پوشش زیرین گنبد را با چفدی بسیار کم خیز مشاهده می کنیم به این چفدها تشتک یا تاوه گویند و از دوران هر یک حول محور قائمی که از رأس آن می گذرد پوشش مطلوب به دست می آید. اما این پوسته ها را دیگر نباید آهیانه نامید چه معمولاً نهنبن یا عرقچین کاربندی هستند.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]در ایران چفد یا طاق یا گنبد را از شروع منحنی (پا کارقوس) روی پایه قرار نمی دادند بلکه تا حد معقولی که نوع و اندازه دهانه آن را تعیین می کرد لبه منحنی را بطور قائم پائین می آوردند بعد روی پایه قرار می دادند این کمکی بود که نیروی رانش طاق بهتر در مرکز ثقل پایه قرار گیرد. این فاصله عمودی از پائین ترین نقطه منحنی تا پایه را پاراستی یا پاراسته گفته اند. پاراستی در اجرای چفد پاشنه نامیده می شود.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]برای ساختن آهیانه معمولاً از شکلهای مازه دار استفاده می شده است و فقط در دهانه های بزرگ به منظور تحمل بار بیشتر گاه چفدهای تیزه دار به کار می برده اند .اما در پوشش رویی گنبد (خود) همیشه چفد، تیزه دار است.[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]انواع پوسته های آهیانه:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]۱ـ پوسته خاگی
    ۲ ـ پوشش چیله ـ چیلو ـ سیلو
    ۳ ـ پوشش بَستو
    ۴ ـ پوشش سَبوئی[/FONT]


    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]طرز چیدن مصالح گنبد:[/FONT]
    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]گنبدها معمولاً‌ آجری یا خشتی هستند و به سه ترتیب چیده می شوند :
    ۱ ـ گِرد چین
    ۲ ـ رَگچین
    ۳ ـ تَرکین[/FONT]

    [FONT=georgia,times new roman,times,serif]طاق ها و گنبدهای ایرانی هیچ کدام قالب ندارند حال آنکه اکثراً گنبدها در غرب توسط قالب زده می شوند.


    معمار88
    [/FONT]
موضوعات مشابه با: گنبد
انجمن عنوان تاریخ
انجمن معماری گزارش مرمت گنبد علویان در همدان ‏Jun 8, 2013
انجمن معماری آمازون در صدد ساخت مقری گنبدین در سیاتل ‏May 23, 2013
انجمن معماری کاشی‌های گنبد مدرسه چهارباغ اصفهان هم فرو ریخت!! ‏Dec 19, 2011
انجمن معماری مسجدی با گنبد ضد بمب! ‏Nov 29, 2011
انجمن معماری نقش گنبددرمعماری ‏Sep 16, 2011
انجمن معماری گنبد مساجد اصفهان در حال تخریب ‏Aug 31, 2011
انجمن معماری گنبد بقعه امامزاده جعفر (ع)؛ اثر ارزشمند معماری ‏Aug 31, 2011